Σύνοψη: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει για την περίοδο 2028-2034 ένα νέο μοντέλο χρηματοδότησης, με Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης που συγκεντρώνουν πολιτικές οι οποίες μέχρι σήμερα λειτουργούσαν σε διαφορετικά χρηματοδοτικά πλαίσια. Η πρόταση συνοδεύεται από μεγαλύτερη ευελιξία, αλλά και από έντονη συζήτηση για τον ρόλο των Περιφερειών και των Δήμων. Το Συμβούλιο έχει ήδη διαμορφώσει μερικές διαπραγματευτικές θέσεις, ενώ Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Επιτροπή των Περιφερειών ζητούν ισχυρότερες εγγυήσεις για τη συνοχή και την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση.
—————
Αναλυτικά…
Το νέο μοντέλο των ευρωπαϊκών κονδυλίων
Η περίοδος που ανοίγει μετά το 2027 δεν αποτελεί απλώς μία ακόμη επταετία του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μετακινεί σημαντικά το μοντέλο διαχείρισης των πόρων, καθώς επιχειρεί να συγκεντρώσει διαφορετικές πολιτικές κάτω από ένα ενιαίο πλαίσιο Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης.
Η Επιτροπή έχει προτείνει συνολικό Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο σχεδόν 2 τρισ. ευρώ για την περίοδο 2028-2034, σε τιμές 2025. Για τα ίδια τα NRPP προβλέπεται, σύμφωνα με την επικαιροποιημένη παρουσίαση της Επιτροπής, χρηματοδοτικός φάκελος 865 δισ. ευρώ.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα διατεθούν. Είναι και το πώς θα κατανεμηθούν, ποιος θα έχει τον πρώτο λόγο στον σχεδιασμό και πόσο κοντά στις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών θα λαμβάνονται οι αποφάσεις.
- Από τα 13 Περιφερειακά Προγράμματα σε ένα διαφορετικό σύστημα
Η αλλαγή γίνεται πιο καθαρή αν συγκριθεί με το σημερινό ΕΣΠΑ. Στην Ελλάδα, η προγραμματική περίοδος 2021-2027 περιλαμβάνει 22 Προγράμματα, από τα οποία 13 είναι Περιφερειακά, ένα για κάθε ελληνική Περιφέρεια.
Το νέο μοντέλο επιδιώκει να περιορίσει τον κατακερματισμό. Το Συμβούλιο, μάλιστα, έχει ήδη συμφωνήσει μερική διαπραγματευτική θέση για τα NRPP, προβλέποντας ένα ενιαίο, ολοκληρωμένο σχέδιο ανά κράτος-μέλος, το οποίο θα αντικαθιστά διαφορετικά προγράμματα στους τομείς της συνοχής, της γεωργίας, της αλιείας, της μετανάστευσης, της ασφάλειας και της κοινωνικής πολιτικής.
Αυτό μπορεί να μειώσει τη διοικητική πολυπλοκότητα. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί ένα διαφορετικό ισοζύγιο εξουσίας.
- Το κρίσιμο ερώτημα για Δήμους και Περιφέρειες
Η Επιτροπή των Περιφερειών έχει εκφράσει επανειλημμένα την αντίθεσή της σε μια υπερβολικά κεντρική διαχείριση. Ζητά ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην προετοιμασία, την εφαρμογή και την αξιολόγηση των νέων σχεδίων, καθώς και νομικές εγγυήσεις για τον ρόλο τους.
Η ανησυχία έχει πρακτική διάσταση. Ένα μεγάλο εθνικό σχέδιο μπορεί να διευκολύνει την προώθηση έργων στρατηγικής σημασίας, όμως δεν είναι αυτονόητο ότι θα εξυπηρετεί με την ίδια αποτελεσματικότητα μικρότερες παρεμβάσεις: ένα δίκτυο ύδρευσης, μία αστική ανάπλαση, ένα έργο αντιπλημμυρικής προστασίας ή μία τοπική ενεργειακή υποδομή.
Για δήμους με περιορισμένο τεχνικό και διοικητικό προσωπικό, η δυνατότητα πρόσβασης στους ευρωπαϊκούς πόρους θα παραμείνει καθοριστική.
- Περισσότερες ανάγκες, μεγαλύτερος ανταγωνισμός
Η συζήτηση αποκτά μεγαλύτερο βάρος επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα περισσότερες στρατηγικές προτεραιότητες: ανταγωνιστικότητα, άμυνα, ασφάλεια, ενεργειακή μετάβαση, έρευνα, κοινωνική προστασία και ανθεκτικότητα.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ζητήσει υψηλότερο συνολικό επίπεδο χρηματοδότησης και διακριτά, επαρκή κονδύλια για την Πολιτική Συνοχής. Στην ενδιάμεση θέση του, τον Απρίλιο του 2026, τάχθηκε υπέρ προϋπολογισμού 1,27% του ΑΕΕ της ΕΕ, με ξεχωριστή αντιμετώπιση της αποπληρωμής του χρέους του NextGenerationEU.
Παράλληλα, η λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης προσθέτει μία ακόμη παράμετρο στην εξίσωση. Οι ελληνικοί φορείς θα πρέπει να λειτουργήσουν σε ένα περιβάλλον όπου οι διαθέσιμες πηγές χρηματοδότησης δεν θα είναι απλώς διαφορετικές, αλλά θα ανταγωνίζονται μεταξύ τους για πολιτικές και επενδυτικές προτεραιότητες.
- Η διαπραγμάτευση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη
Το τελικό τοπίο δεν έχει κλείσει. Το Συμβούλιο έχει προχωρήσει σε επιμέρους διαπραγματευτικές θέσεις για τα NRPP, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, ενώ τα οικονομικά μεγέθη παραμένουν αντικείμενο της συνολικής διαπραγμάτευσης για το νέο MFF.
Με βάση το σημερινό χρονοδιάγραμμα, στόχος είναι να υπάρξει συμφωνία για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο πριν από το τέλος του 2026, ώστε το απαραίτητο νομοθετικό πλαίσιο να ολοκληρωθεί το 2027 και η χρηματοδότηση να συνεχιστεί χωρίς κενό από τον Ιανουάριο του 2028.
Για την ελληνική Αυτοδιοίκηση, συνεπώς, η επόμενη διετία δεν θα κριθεί μόνο στο ύψος των κονδυλίων. Θα κριθεί εξίσου στη θεσμική θέση που θα αποκτήσουν οι Περιφέρειες και οι Δήμοι μέσα στη νέα αρχιτεκτονική.
Συνολικά…
Η μετάβαση στο νέο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό μοντέλο δημιουργεί ένα διπλό ζητούμενο. Από τη μία πλευρά, η απλοποίηση των διαδικασιών και η μεγαλύτερη ευελιξία μπορούν να περιορίσουν τη γραφειοκρατία και να επιταχύνουν την υλοποίηση επενδύσεων. Από την άλλη, η συγκέντρωση διαφορετικών πολιτικών σε ενιαία εθνικά σχέδια μεταφέρει το βάρος στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Για τους Δήμους και τις Περιφέρειες, αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση για το επόμενο ΕΣΠΑ δεν είναι αποκλειστικά οικονομική. Είναι θεσμική και αναπτυξιακή.
Το ζητούμενο είναι να διατηρηθεί η σύνδεση των ευρωπαϊκών πόρων με τις πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής, χωρίς να χαθεί η δυνατότητα υλοποίησης εθνικών και ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων. Η ίδια η Επιτροπή των Περιφερειών ζητά ενισχυμένη πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και εγγυήσεις για τη συμμετοχή των τοπικών αρχών.
Η τελική ισορροπία θα προκύψει από τις διαπραγματεύσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη. Και για την ελληνική Αυτοδιοίκηση, αυτή η ισορροπία θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό όχι μόνο το ύψος των διαθέσιμων πόρων, αλλά και το πόσο αποτελεσματικά θα μπορούν να μετατρέπονται σε έργα με μετρήσιμο τοπικό αποτύπωμα.
