Συνοπτική παρουσίαση του ζητήματος: Έξι Σταθμοί Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων – Έξι υγειονομικές βόμβες
γράφει ο Νίκος Παρίκος
Έξι Σταθμοί Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων (ΣΜΑ) σε δήμους της Αττικής συνεχίζουν να λειτουργούν χωρίς νόμιμη περιβαλλοντική αδειοδότηση από την 1η Ιανουαρίου 2025. Η λειτουργία τους είχε επιτραπεί προσωρινά με ειδικές νομοθετικές ρυθμίσεις, οι οποίες όμως έληξαν στις 31 Δεκεμβρίου 2024. Παρά τη λήξη της προθεσμίας, οι εγκαταστάσεις αυτές εξακολουθούν να λειτουργούν κανονικά, χωρίς Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων, δηλαδή χωρίς την απαιτούμενη περιβαλλοντική άδεια. Οι έξι (6) μη νομίμως λειτουργούντες ΣΜΑ είναι οι ΣΜΑ των Δήμων Νέας Φιλαδέλφειας – Νέας Χαλκηδόνας, Βάρης – Βούλας – Βουλιαγμένης, Περιστερίου, Γλυφάδας, Γαλατσίου.
Σύμφωνα με υπηρεσιακό έγγραφο της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος και Χωρικού Σχεδιασμού της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής, μετά από έλεγχο στα αρχεία της υπηρεσίας δεν εντοπίστηκε καμία σχετική άδεια ή αίτημα αδειοδότησης για τους συγκεκριμένους ΣΜΑ. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι σήμερα δεν έχουν ληφθεί διοικητικά μέτρα για την παύση της λειτουργίας τους ούτε έχουν επιβληθεί οι προβλεπόμενες κυρώσεις.
Η στάση αυτή εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη συμπεριφορά των αρμόδιων υπηρεσιών της Περιφέρειας Αττικής, του Υπουργείου Περιβάλλοντος, των δήμων που λειτουργούν τις εγκαταστάσεις και των ελεγκτικών αρχών. Την ίδια στιγμή, πληροφορίες κάνουν λόγο για νέα νομοθετική ρύθμιση που θα επιχειρήσει να παρατείνει εκ νέου τη λειτουργία των συγκεκριμένων ΣΜΑ.
Ένα γνωστό πρόβλημα που μετατρέπεται σε θεσμική εκκρεμότητα
Η διαχείριση των απορριμμάτων στην Αττική αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα από τα πιο προβληματικά πεδία δημόσιας πολιτικής. Οι συνεχείς καθυστερήσεις στον σχεδιασμό υποδομών, οι προσωρινές λύσεις και η μετακύλιση ευθυνών μεταξύ κεντρικής διοίκησης και αυτοδιοίκησης έχουν δημιουργήσει ένα σύστημα που λειτουργεί συχνά στα όρια της νομιμότητας.
Οι Σταθμοί Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων αποτελούν κρίσιμη υποδομή για τη λειτουργία της αποκομιδής απορριμμάτων. Εκεί συγκεντρώνονται τα απορρίμματα που συλλέγονται από τα δημοτικά απορριμματοφόρα και μεταφέρονται στη συνέχεια προς τις τελικές εγκαταστάσεις επεξεργασίας ή διάθεσης.
Ωστόσο, οι εγκαταστάσεις αυτές δεν είναι απλοί χώροι προσωρινής αποθήκευσης. Πρόκειται για δραστηριότητες που μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται μέσα σε πυκνοκατοικημένες περιοχές.
Για τον λόγο αυτό η λειτουργία τους υπόκειται σε αυστηρή περιβαλλοντική αδειοδότηση.
Τι προβλέπει η περιβαλλοντική νομοθεσία
Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική αδειοδότηση έργων βασίζεται στον νόμο 4014/2011 και στις μεταγενέστερες τροποποιήσεις του.
Σύμφωνα με αυτό:
- οι ΣΜΑ που διαχειρίζονται μεγάλες ποσότητες αποβλήτων κατατάσσονται σε δραστηριότητες υψηλής περιβαλλοντικής κατηγορίας
- για τη λειτουργία τους απαιτείται Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων
- μετά την αξιολόγηση της μελέτης εκδίδεται Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων
- Η διαδικασία αυτή δεν αποτελεί τυπική γραφειοκρατική υποχρέωση. Σκοπός της είναι να διασφαλίσει ότι η λειτουργία των εγκαταστάσεων δεν θέτει σε κίνδυνο το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία.
- Η λειτουργία χωρίς αυτή την άδεια θεωρείται παράνομη και επισύρει διοικητικές κυρώσεις.
Η προσωρινή νομιμοποίηση και η διαρκής παράταση
Στην περίπτωση της Αττικής, αρκετοί ΣΜΑ λειτουργούσαν για χρόνια χωρίς πλήρη περιβαλλοντική αδειοδότηση.
- Αντί να επιβληθούν κυρώσεις ή να κλείσουν οι εγκαταστάσεις, η πολιτεία επέλεξε μια πολιτική προσωρινής ανοχής.
- Με ειδικές νομοθετικές ρυθμίσεις επιτράπηκε η προσωρινή λειτουργία των εγκαταστάσεων αυτών μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία αδειοδότησης.
- Η αρχική πρόθεση ήταν να δοθεί ένα εύλογο χρονικό διάστημα στους δήμους για να τακτοποιήσουν τις εκκρεμότητες.
- Όμως η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Οι παρατάσεις διαδέχονταν η μία την άλλη και το προσωρινό καθεστώς μετατράπηκε σε κανονικότητα.
- Η τελευταία παράταση δόθηκε έως τις 31 Δεκεμβρίου 2024.
Μετά τη λήξη της προθεσμίας: μια κατάσταση ανοχής
- Από την 1η Ιανουαρίου 2025 οι συγκεκριμένοι ΣΜΑ δεν καλύπτονται πλέον από καμία νομοθετική εξαίρεση.
- Παρόλα αυτά συνεχίζουν να λειτουργούν.
- Το στοιχείο που προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι, σύμφωνα με υπηρεσιακό έγγραφο της αρμόδιας περιβαλλοντικής υπηρεσίας, δεν υπάρχει ούτε καν φάκελος αδειοδότησης για τις εγκαταστάσεις αυτές.
- Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για περιπτώσεις όπου η διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη. Πρόκειται για εγκαταστάσεις που λειτουργούν χωρίς καμία περιβαλλοντική άδεια.
Οι ευθύνες της Περιφέρειας Αττικής
Η Περιφέρεια Αττικής διαθέτει υπηρεσίες περιβαλλοντικού ελέγχου που έχουν την αρμοδιότητα να ελέγχουν τη λειτουργία τέτοιων εγκαταστάσεων.
Οι υπηρεσίες αυτές έχουν τη δυνατότητα να:
- διενεργούν επιθεωρήσεις
- επιβάλλουν διοικητικά πρόστιμα
- εισηγούνται τη διακοπή λειτουργίας εγκαταστάσεων
Παρά τις αρμοδιότητες αυτές, μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει καμία ουσιαστική παρέμβαση για την αντιμετώπιση της κατάστασης.
Η διοικητική αδράνεια δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το κατά πόσο οι ελεγκτικοί μηχανισμοί λειτουργούν αποτελεσματικά.
Η πολιτική ευθύνη του Υπουργείου Περιβάλλοντος
- Το Υπουργείο Περιβάλλοντος έχει τον κεντρικό ρόλο στη χάραξη της περιβαλλοντικής πολιτικής και στη διαμόρφωση του θεσμικού πλαισίου.
- Η μέχρι τώρα πρακτική των διαδοχικών παρατάσεων δημιουργεί την εντύπωση ότι το πρόβλημα αντιμετωπίζεται κυρίως με νομοθετικές διευθετήσεις αντί με ουσιαστικές λύσεις.
- Αν πράγματι προωθηθεί νέα τροπολογία για την παράταση της λειτουργίας των ΣΜΑ, τότε θα πρόκειται ουσιαστικά για θεσμική νομιμοποίηση μιας κατάστασης παρανομίας.
Η ευθύνη των δήμων
- Οι δήμοι που λειτουργούν τους ΣΜΑ δεν μπορούν να αποποιηθούν την ευθύνη.
- Η περιβαλλοντική αδειοδότηση αποτελεί βασική υποχρέωση για κάθε δημόσια ή ιδιωτική δραστηριότητα που επηρεάζει το περιβάλλον.
- Το γεγονός ότι για χρόνια δεν ολοκληρώθηκε η διαδικασία αυτή δείχνει είτε διοικητική ανεπάρκεια είτε συνειδητή επιλογή παράκαμψης της νομοθεσίας.
- Σε κάθε περίπτωση, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: εγκαταστάσεις που λειτουργούν χωρίς πλήρη νομιμοποίηση.
Ο ρόλος της Πυροσβεστικής και της ασφάλειας εγκαταστάσεων
- Οι εγκαταστάσεις συγκέντρωσης απορριμμάτων ενέχουν αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιάς.
- Οι πυρκαγιές σε χώρους απορριμμάτων μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή ατμοσφαιρική ρύπανση και να απελευθερώσουν επικίνδυνα αέρια.
- Η ύπαρξη πλήρους αδειοδότησης και σχεδίων πυρασφάλειας είναι κρίσιμη για την πρόληψη τέτοιων περιστατικών.
- Η λειτουργία εγκαταστάσεων χωρίς πλήρη αδειοδότηση δημιουργεί εύλογα ερωτήματα και για το επίπεδο ελέγχου της πυρασφάλειας.
Περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις
Η συγκέντρωση μεγάλων ποσοτήτων απορριμμάτων σε αστικές περιοχές μπορεί να δημιουργήσει:
- έντονες οσμές
- ανάπτυξη μικροβιακού φορτίου
- παρουσία τρωκτικών
- διαρροές στραγγισμάτων
- κυκλοφοριακή επιβάρυνση
Οι επιπτώσεις αυτές επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των κατοίκων.
Σε μια περιοχή όπως η Αττική, όπου η αστική πυκνότητα είναι ιδιαίτερα υψηλή, τέτοια προβλήματα αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Στο δια ταύτα
Η υπόθεση των έξι Σταθμών Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων στην Αττική αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της απόστασης που συχνά υπάρχει ανάμεσα στη νομοθεσία και την εφαρμογή της. Παρά το γεγονός ότι το θεσμικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική αδειοδότηση είναι σαφές, στην πράξη παρατηρείται μια διαχρονική τάση ανοχής όταν πρόκειται για δημόσιες υποδομές.
Η προσωρινή νομιμοποίηση των ΣΜΑ παρουσιάστηκε αρχικά ως μια μεταβατική λύση. Στην πράξη όμως εξελίχθηκε σε έναν μηχανισμό διαρκούς παράτασης, που επέτρεψε τη συνέχιση της λειτουργίας εγκαταστάσεων χωρίς πλήρη περιβαλλοντική αδειοδότηση.
Η λήξη της τελευταίας προθεσμίας στο τέλος του 2024 δημιούργησε ένα σαφές νομικό πλαίσιο: χωρίς άδεια, η λειτουργία των εγκαταστάσεων αυτών δεν μπορεί να θεωρείται νόμιμη. Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα δεν έχουν εφαρμοστεί οι προβλεπόμενες κυρώσεις δείχνει ότι η διοίκηση αποφεύγει να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με θεσμικούς όρους.
Οι ευθύνες δεν περιορίζονται σε έναν μόνο φορέα. Αφορούν την κεντρική διοίκηση, τις περιφερειακές υπηρεσίες, τους δήμους και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς. Η μετακύλιση ευθυνών μεταξύ των φορέων αυτών δημιουργεί ένα διοικητικό κενό που επιτρέπει τη διαιώνιση της κατάστασης.
Η πιθανότητα νέας νομοθετικής παράτασης θα ενίσχυε την εικόνα ότι οι περιβαλλοντικοί κανόνες μπορούν να παρακάμπτονται όταν υπάρχουν πολιτικές ή διοικητικές δυσκολίες. Μια τέτοια πρακτική υπονομεύει την αξιοπιστία της περιβαλλοντικής πολιτικής και δημιουργεί άνισους όρους απέναντι σε άλλες δραστηριότητες που υποχρεώνονται να τηρούν αυστηρά τις διαδικασίες αδειοδότησης.
Η προστασία του αστικού περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας δεν μπορεί να βασίζεται σε συνεχείς εξαιρέσεις. Απαιτείται σαφής εφαρμογή της νομοθεσίας, ουσιαστικός έλεγχος των εγκαταστάσεων και ολοκληρωμένος σχεδιασμός για τη διαχείριση αποβλήτων στην Αττική.
Η υπόθεση των έξι ΣΜΑ δεν αποτελεί απλώς μια διοικητική εκκρεμότητα. Αποτελεί δοκιμασία για την αξιοπιστία των θεσμών και για την ικανότητα της διοίκησης να εφαρμόζει τους νόμους που η ίδια θεσπίζει. Αν η νομιμότητα παραμένει διαπραγματεύσιμη, τότε το κόστος θα το πληρώσουν τελικά το περιβάλλον και οι πολίτες.
