Η πολιτική της βιτρίνας στην Τοπική Αυτοδιοίκηση… Η μετατόπιση του κέντρου βάρους στην Τοπική Εξουσία

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, ως θεσμός εγγύτερος στον πολίτη, θεωρητικά συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις για την άσκηση ουσιαστικής, μετρήσιμης και κοινωνικά ελέγξιμης πολιτικής. Τα τελευταία χρόνια, όμως, η Τοπική Αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα βιώνει μια βαθιά μετατόπιση από την πολιτική της ουσίας στην πολιτική της εικόνας.

του Νίκου Παρίκου

Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια σταδιακή αλλά σταθερή μετάλλαξη του δημαρχιακού ρόλου: από φορέας τοπικής ανάπτυξης και θεσμικής ευθύνης, σε διαχειριστής δημόσιας εικόνας και επικοινωνιακού αποτυπώματος. Πολλοί δήμαρχοι δεν κρίνονται –και συχνά δεν αυτοαξιολογούνται– με βάση την πραγματική αναπτυξιακή πορεία του δήμου τους, την ποιότητα των υπηρεσιών ή τη βελτίωση της καθημερινότητας των πολιτών, αλλά με βάση τη δημόσια φήμη τους, την επικοινωνιακή τους απήχηση και την ικανότητά τους να ελέγχουν το αφήγημα. Η δημαρχιακή πολιτική μετατρέπεται έτσι σε ένα διαρκές επικοινωνιακό project, όπου το «φαίνεσθαι» υπερτερεί του «είναι».

Το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο ούτε αποσπασματικό. Εδράζεται σε βαθύτερες δομικές αδυναμίες του πολιτικού συστήματος, σε θεσμικά κενά, σε κοινωνικές προσδοκίες αλλά και σε έναν νέο τύπο πολιτικού επαγγελματισμού, όπου ο δήμαρχος λειτουργεί περισσότερο ως brand manager παρά ως αναπτυξιακός ηγέτης.

Η μετάλλαξη αυτή δεν αφορά μεμονωμένα πρόσωπα, αλλά συγκροτεί ένα δομικό φαινόμενο που διαπερνά μεγάλο μέρος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ανεξαρτήτως πολιτικής προέλευσης. Η επιτυχία δεν ορίζεται πλέον πρωτίστως από την αναπτυξιακή πρόοδο του δήμου, τη βελτίωση των κοινωνικών δεικτών ή τη θεσμική του θωράκιση, αλλά από τη φήμη του δημάρχου, την επικοινωνιακή του απήχηση και την ικανότητά του να ελέγχει το δημόσιο αφήγημα.

Η έννοια της «επικοινωνιακής διακυβέρνησης». Από τον δήμαρχο-διαχειριστή στον δήμαρχο-επικοινωνιολόγο

Παραδοσιακά, ο δήμαρχος ήταν ο πρώτος μεταξύ ίσων: διαχειριστής των πόρων, συντονιστής των υπηρεσιών, πολιτικός εκφραστής των τοπικών αναγκών. Σήμερα, σε πολλούς δήμους, ο ρόλος αυτός έχει μεταλλαχθεί. Η επικοινωνιακή συμπεριφορά των δημάρχων δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο τεχνικών προβολής. Συνιστά ένα ολόκληρο μοντέλο διακυβέρνησης, όπου η πολιτική πράξη υποτάσσεται στην ανάγκη δημοσιότητας. Ο σύγχρονος δήμαρχος επενδύει δυσανάλογα στην προσωπική του εικόνα: επαγγελματικές φωτογραφίσεις, καθημερινή παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δελτία Τύπου για κάθε μικροπαρέμβαση, σκηνοθετημένες δράσεις «εγγύτητας» με τους πολίτες.

Η επικοινωνία παύει να είναι εργαλείο πολιτικής και γίνεται αυτοσκοπός. Η διοίκηση δεν προηγείται της προβολής· αντιθέτως, η προβολή προηγείται και συχνά υποκαθιστά τη διοίκηση. Ένα έργο δεν έχει αξία επειδή επιλύει ένα πρόβλημα, αλλά επειδή «γράφει καλά» επικοινωνιακά.

Στο πλαίσιο αυτό, η επικοινωνία προηγείται της πολιτικής απόφασης, το έργο σχεδιάζεται με βάση την ορατότητα και όχι την αναγκαιότητα, η διοίκηση λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής ειδήσεων.

Πρόκειται για ένα μοντέλο που αντλεί στοιχεία από την κεντρική πολιτική σκηνή, τη λογική του μάρκετινγκ και την κουλτούρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Γιατί οι δήμαρχοι επενδύουν στη φήμη και όχι στην αξία

Οι λόγοι αυτής της επιλογής είναι πολλοί και αλληλένδετοι.

Πρώτον, η φήμη είναι ταχύτερα μετρήσιμη από την ανάπτυξη. Πάντα υπάρχει ασυμμετρία χρόνου μεταξύ έργου και εικόνας. Ένα έργο υποδομής χρειάζεται χρόνια για να αποδώσει. Η τοπική ανάπτυξη είναι εγγενώς μακροχρόνια διαδικασία. Απαιτεί στρατηγικό σχεδιασμό, διοικητική συνέχεια, συγκρούσεις με παγιωμένα συμφέροντα και συχνά πολιτικό κόστος. Η βελτίωση της κοινωνικής συνοχής ή της τοπικής οικονομίας δεν αποτυπώνεται εύκολα σε εντυπωσιακούς τίτλους. Αντιθέτως, η φήμη είναι άμεσα παραγώγιμη. Αντίθετα, ένα viral βίντεο, μια «έξυπνη» ανάρτηση ή μια φωτογραφία με φόντο ένα εργοτάξιο παράγουν άμεσο πολιτικό κεφάλαιο. Σε ένα τετραετές αυτοδιοικητικό πλαίσιο α) η επικοινωνία αποδίδει πολιτικά άμεσα και β) η ανάπτυξη αποδίδει πολιτικά συχνά μετά το τέλος της θητείας.

Η επιλογή της εικόνας έναντι της αξίας είναι, υπό αυτή την έννοια, ορθολογική από στενά εκλογική σκοπιά, αλλά καταστροφική από θεσμική.

Δεύτερον, προσωποποίηση της πολιτικής…  η φήμη είναι ατομική, ενώ η ανάπτυξη συλλογική. Η αναπτυξιακή πολιτική απαιτεί συνεργασίες, θεσμική συνέχεια, συγκρούσεις με κατεστημένα συμφέροντα και ανάληψη ρίσκου. Η επικοινωνία, αντίθετα, προσωποποιείται. Ενισχύει το «εγώ» του δημάρχου και όχι το «εμείς» της πόλης.  Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, ιδίως μετά τον «Καλλικράτη» και τον «Κλεισθένη», χαρακτηρίζεται από έντονη συγκέντρωση εξουσιών στο πρόσωπο του δημάρχου. Η συγκέντρωση αυτή ευνοεί την προσωποποίηση της επιτυχίας και της αποτυχίας.

Η φήμη είναι προσωπική, δεν απαιτεί συλλογική λογοδοσία, δεν δεσμεύεται από θεσμικές διαδικασίες.

Αντίθετα, η αξία και η ανάπτυξη προϋποθέτουν συλλογικότητα, διοικητική επάρκεια και θεσμική συνέχεια.

Τρίτον, εκλογικό περιβάλλον χαμηλών προσδοκιών… το εκλογικό σώμα συχνά ανταμείβει την εικόνα. Σε μια κοινωνία κουρασμένη από μακροχρόνιες κρίσεις, η ψευδαίσθηση αποτελεσματικότητας γίνεται πιο ελκυστική από τη δύσκολη πραγματικότητα της μεταρρύθμισης. Η καθημερινή λειτουργικότητα αρκεί για να εκληφθεί ως «επιτυχία». Σε αυτό το περιβάλλον, η επικοινωνιακή υπερδραστηριότητα συχνά συγχέεται με την αποτελεσματικότητα. Ο «δραστήριος» δήμαρχος, ακόμη κι αν η δραστηριότητά του είναι επιφανειακή, υπερτερεί επικοινωνιακά του «σιωπηλού» αλλά ουσιαστικού.

Οι στόχοι πίσω από την επικοινωνιακή υπερέκθεση – Σε τι στοχεύουν στρατηγικά οι δήμαρχοι της εικόνας

Η επένδυση στη φήμη δεν είναι απλώς ζήτημα ματαιοδοξίας. Έχει συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους.

Ο πρώτος στόχος είναι η εκλογική αναπαραγωγή χωρίς πολιτικό βάθος. Κεντρικός στόχος είναι η επανεκλογή με χαμηλό πολιτικό ρίσκο. Η διατήρηση μιας θετικής εικόνας μειώνει το πολιτικό κόστος της αδράνειας ή των λαθών. Ένας δήμαρχος με ισχυρό επικοινωνιακό αποτύπωμα μπορεί να επανεκλεγεί ακόμη και με πενιχρό έργο, εφόσον ελέγχει το αφήγημα. Η φήμη λειτουργεί ως προστατευτικό περίβλημα έναντι: α) της αντιπολίτευσης, β) της κοινωνικής δυσαρέσκειας και γ) της κριτικής για διαρθρωτικές αδυναμίες.

Ο δεύτερος στόχος είναι η υπέρβαση του δημαρχιακού ρόλου η δημιουργία πολιτικού κεφαλαίου πέραν του δήμου Πολλοί δήμαρχοι δεν βλέπουν τον δήμο ως πεδίο μακροπρόθεσμης ανάπτυξης, αλλά ως σκαλοπάτι για την κεντρική πολιτική σκηνή, ως πλατφόρμα πολιτικής αναρρίχησης. Η επικοινωνιακή αναγνωρισιμότητα είναι πιο χρήσιμη από ένα τεχνοκρατικά επιτυχημένο, αλλά «αθόρυβο» έργο. Η φήμη λειτουργεί ως πολιτικό διαβατήριο. Η επιτυχία μετριέται σε αναγνωρισιμότητα, όχι σε δείκτες βιωσιμότητας.

Ο τρίτος στόχος είναι ο έλεγχος του δημόσιου λόγου και η απονεύρωση της κριτικής. Η υπερπαραγωγή θετικών ειδήσεων λειτουργεί αποτρεπτικά για τη δημόσια συζήτηση. Όταν η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από θετικές ειδήσεις, η κριτική περιθωριοποιείται. Οι αντίπαλοι εμφανίζονται ως «τοξικοί» ή «αρνητικοί», ακόμη κι αν θέτουν ουσιαστικά ζητήματα. Η κριτική παρουσιάζεται ως μικροπολιτική, αποσυνδέεται από το περιεχόμενό της και περιθωριοποιείται επικοινωνιακά.

Τι οφελούνται βραχυπρόθεσμα οι δήμαρχοι

Σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, τα οφέλη είναι απτά.

Οι δήμαρχοι αποκτούν πολιτική ανθεκτικότητα, και ασυλία. Τα προβλήματα παρουσιάζονται ως «κληρονομιές», οι καθυστερήσεις ως «αντικειμενικές δυσκολίες». Η επικοινωνία λειτουργεί ως φίλτρο πραγματικότητας.

Ενισχύεται η προσωπική τους διαπραγματευτική ισχύς. Ένας «δημοφιλής» δήμαρχος έχει καλύτερη πρόσβαση σε κόμματα, υπουργεία, χρηματοδοτικά εργαλεία. Αποκτά ευκολότερη πρόσβαση σε κεντρικούς μηχανισμούς εξουσίας, όχι απαραίτητα για τον δήμο, αλλά για τον ίδιο.

Δημιουργείται εσωτερική πειθαρχία στο δημοτικό σύστημα και περιορισμός εσωτερικών αμφισβητήσεων. Υπάλληλοι, συνεργάτες και αιρετοί προσαρμόζονται στο επικοινωνιακό δόγμα του δημάρχου, αποφεύγοντας τη διαφωνία που θα μπορούσε να «χαλάσει την εικόνα».

Σε επίπεδο δήμου, όμως, τα οφέλη είναι κυρίως επικοινωνιακά και όχι ουσιαστικά.

Το τίμημα για τον δήμο και την κοινωνία

Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι δήμαρχοι επικοινωνούν. Το πρόβλημα είναι ότι επικοινωνούν αντί να διοικούν. Στην πράξη υπάρχει στρεβλή ιεράρχηση πολιτικών προτεραιοτήτων Η ανάπτυξη υποκαθίσταται από έργα υψηλής ορατότητας αλλά χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Ο σχεδιασμός γίνεται αποσπασματικός, χωρίς συνεκτικό όραμα. Τελικά  το τίμημα το πληρώνει ο δήμος.

Η υπερβολική έμφαση στη φήμη οδηγεί σε στρεβλή ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Έργα χαμηλής σημασίας αλλά υψηλής ορατότητας προηγούνται κρίσιμων αλλά «αόρατων» παρεμβάσεων, όπως η συντήρηση δικτύων, η οργανωτική αναδιάρθρωση ή η κοινωνική πολιτική.

Παράλληλα, υπονομεύεται η διοικητική ικανότητα και η θεσμική μνήμη. Κάθε διοίκηση ξεκινά από το μηδέν, όχι γιατί δεν υπάρχουν σχέδια, αλλά γιατί δεν «πουλάνε» επικοινωνιακά. Οι υπηρεσίες λειτουργούν με βάση τις επικοινωνιακές ανάγκες της διοίκησης και όχι τις πραγματικές ανάγκες του δήμου. Η θεσμική μνήμη αποδυναμώνεται. Η πόλη εγκλωβίζεται σε έναν κύκλο επιφανειακών αλλαγών.

Το πιο σοβαρό όμως είναι η διάρρηξη της σχέσης εμπιστοσύνης με τους πολίτες. Όταν η εικόνα καταρρέει –και αργά ή γρήγορα καταρρέει– η απογοήτευση είναι βαθύτερη. Η κυνικότητα των πολιτών ενισχύεται, η αποχή από τα κοινά αυξάνεται, η συμμετοχή τους μειώνεται.

Τα στρατηγικά λάθη της πολιτικής της φήμης

Η επικοινωνιακή υπεροπλία κρύβει σοβαρά στρατηγικά λάθη.

Το πρώτο λάθος είναι η υποτίμηση του χρόνου. Η φήμη είναι ευμετάβλητη. Η ανάπτυξη, αντίθετα, έχει διάρκεια. Οι δήμαρχοι που επενδύουν μόνο στην εικόνα χτίζουν σε κινούμενη άμμο.

Το δεύτερο λάθος είναι η ψευδαίσθηση πολιτικής ασφάλειας. Η φήμη δεν υποκαθιστά τη νομιμοποίηση. Όταν προκύψει κρίση, το επικοινωνιακό κεφάλαιο εξαντλείται ταχύτατα.

Το τρίτο λάθος είναι η σύγχυση μεταξύ δημοφιλίας και νομιμοποίησης. Η αποδοχή στα social media δεν ισοδυναμεί με κοινωνική συναίνεση. Η σιωπή δεν είναι πάντα επιδοκιμασία.

Το τέταρτο λάθος είναι η αδυναμία διαδοχής και απουσία θεσμικής συνέχειας. Οι πόλεις που δομούνται γύρω από πρόσωπα και τελικά καταλήγουν να εξαρτώνται από το προσωπικό brand ενός δημάρχου, καταρρέουν διοικητικά με την αποχώρησή του ή ακόμη και πριν από αυτή. Επειδή δεν υπάρχουν θεσμοί, μόνο πρόσωπα.

Τέλος, υπάρχει το τέταρτο λάθος, αυτό της αυταπάτης, η αυτοπαγίδευση στο ίδιο το αφήγημα. Όταν ο δήμαρχος πιστέψει το ίδιο του το αφήγημα, χάνει την επαφή με την πραγματικότητα, χάνει την ικανότητα αυτοκριτικής και διόρθωσης. Και τότε, η διοίκηση μετατρέπεται σε απλό σκηνικό.

Επικοινωνία ή πολιτική; Το ψευδές δίλημμα

Δεν πρόκειται για μια απλοϊκή αντιπαράθεση ανάμεσα στην επικοινωνία και την πολιτική. Η ουσιαστική πολιτική χρειάζεται επικοινωνία. Χρειάζεται όμως επικοινωνία που να υπηρετεί το έργο, όχι να το αντικαθιστά. Το ζήτημα δεν είναι η απόρριψη της επικοινωνίας, αλλά η επανιεράρχησή της. Η επικοινωνία οφείλει να υπηρετεί:

• τη διαφάνεια,
• τη λογοδοσία,
• τη συμμετοχή.

Όταν όμως υποκαθιστά την πολιτική, μετατρέπεται σε μηχανισμό αποπολιτικοποίησης.

Οι δήμοι που αναπτύσσονται πραγματικά δεν είναι αυτοί που «φαίνονται» περισσότερο, αλλά αυτοί που λειτουργούν καλύτερα. Και αυτό, αργά ή γρήγορα, γίνεται αντιληπτό.

Από τη φήμη στη σημασία

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Μπορεί να συνεχίσει στον δρόμο της εύκολης φήμης ή να επιστρέψει στη δύσκολη, αλλά αναγκαία, πολιτική της αξίας. Οι δήμαρχοι καλούνται να αποφασίσουν αν θέλουν να είναι διαχειριστές εικόνας ή οικοδόμοι πόλεων.

Γιατί στο τέλος της ημέρας, η φήμη ξεθωριάζει. Η πόλη, όμως, μένει.

Επιμύθιο: θεσμική αξία ή φήμη…;

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν έχει ανάγκη από δημάρχους-brands, αλλά από δημάρχους-θεσμούς. Η φήμη είναι αναλώσιμη. Η αξία είναι συσσωρευτική. Και η ανάπτυξη δεν επικοινωνείται εκ των προτέρων — αποδεικνύεται εκ των υστέρων.