Καταρρέει αυτή τη φορά το καθεστώς του Ιράν;

Σαράντα επτά χρόνια μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το καθεστώς που τότε αντικατέστησε μια φιλοδυτική μοναρχία με μια αντιαμερικανική θεοκρατία μοιάζει να βρίσκεται, ίσως για πρώτη φορά, μπροστά στο πραγματικό ενδεχόμενο μιας αντίστροφης πορείας. Οπως γράφει η Washington Post, το ιρανικό καθεστώς έχει εισέλθει σε μια «θανάσιμη περιδίνηση», έναν μονόδρομο προς την αποσύνθεση…

Επί δεκαετίες, η ισλαμική θεοκρατία του Ιράν έμοιαζε με ένα καθεστώς ανθεκτικό στις κρίσεις, ικανό να επιβιώνει μέσα από εξεγέρσεις, κυρώσεις και διεθνή απομόνωση. Σήμερα, όμως, κάτι φαίνεται ότι έχει αλλάξει.

Οι διαδηλώσεις που εξαπλώνονται σε ολόκληρη τη χώρα δεν μοιάζουν απλώς με ένα ακόμη επεισόδιο κοινωνικής αναταραχής, αλλά με σύμπτωμα μιας βαθύτερης, συσσωρευμένης κρίσης που αγγίζει τα όρια της πολιτικής κατάρρευσης.

Σαράντα επτά χρόνια μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το καθεστώς που τότε αντικατέστησε μια φιλοδυτική μοναρχία με μια αντιαμερικανική θεοκρατία μοιάζει να βρίσκεται, ίσως για πρώτη φορά τόσο ξεκάθαρα, μπροστά στο ενδεχόμενο μιας αντίστροφης πορείας.

Οπως γράφει ο Ντέιβιντ Ιγκνάσιους στην Washington Post, το ιρανικό καθεστώς έχει εισέλθει σε μια «θανάσιμη περιδίνηση», έναν μονόδρομο προς την αποσύνθεση. Παράλληλα, το Atlantic υποστηρίζει ότι σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη στιγμή μετά το 1979, συντρέχουν σχεδόν όλες οι προϋποθέσεις για μια επιτυχημένη επανάσταση, ή, ακριβέστερα, μια αντεπανάσταση.

Οι διαδηλώσεις που εξαπλώνονται τις τελευταίες εβδομάδες σε ολόκληρη τη χώρα δεν αποτελούν ένα μεμονωμένο ξέσπασμα. Αντιθέτως, εντάσσονται σε μια αλυσίδα εξεγέρσεων που επανέρχονται περιοδικά: το 2017, το 2018, το 2019, το 2022 και το 2023.

Οπως σημειώνει η Washington Post, κάθε κύμα καταστολής σβήνει προσωρινά τη φωτιά, αλλά ταυτόχρονα προετοιμάζει την επόμενη έκρηξη. Η επανάληψη των ίδιων σκηνών βίας και εξέγερσης μαρτυρά ότι το πρόβλημα δεν είναι συγκυριακό, αλλά δομικό: πρόκειται για ένα καθεστώς που σαπίζει πολιτικά και οικονομικά, γνωρίζοντας ότι το ξέρει και ο ίδιος ο πληθυσμός της χώρας. Στην καρδιά αυτής της κρίσης βρίσκεται η οικονομία. Τ

ο Atlantic περιγράφει μια δημοσιονομική κατάρρευση ιστορικών διαστάσεων. Ο πληθωρισμός ξεπερνά το 50% συνολικά και το 70% στα τρόφιμα, ενώ το ιρανικό νόμισμα έχει χάσει πάνω από το 80% της αξίας του μέσα σε έναν χρόνο.

Το 1979 ένα δολάριο αντιστοιχούσε σε 70 ριάλ, ενώ σήμερα αντιστοιχεί σε περίπου 1,47 εκατ. ριάλ, υποτίμηση άνω του 99%. Το νόμισμα, όπως εύστοχα σχολιάζει το Atlantic, «έχει πάψει να λειτουργεί ως μέσο συναλλαγής και έχει μετατραπεί σε καθημερινό δείκτη εθνικής απόγνωσης».

Η οικονομική αυτή κατάρρευση δεν πλήττει μόνο τους φτωχότερους. Για πρώτη φορά, αγγίζει όλες τις κοινωνικές τάξεις: από τους εργαζόμενους και τους άνεργους νέους, έως τους εμπόρους των παζαριών και τα μεσαία στρώματα, που κάποτε στήριζαν το καθεστώς.

Σύμφωνα με το Atlantic, το Ιράν, με πληθυσμό 92 εκατομμυρίων, είναι ίσως η μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο που παραμένει επί δεκαετίες απομονωμένη από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η διαφθορά, η κακοδιαχείριση, η διαρροή ανθρώπινου κεφαλαίου, οι διακοπές ρεύματος και η λειψυδρία έχουν μετατραπεί σε μόνιμα χαρακτηριστικά της καθημερινότητας.

Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο, κατά την ανάλυση του Atlantic, είναι η διάρρηξη της σχέσης του καθεστώτος με τις ελίτ του. Αυτό που ξεκίνησε ως μια ευρεία ιδεολογική συμμαχία έχει καταλήξει, το 2026, σε ένα «μονοπρόσωπο κόμμα»: αυτό του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Πρώην πρόεδροι και ιστορικά στελέχη του καθεστώτος είτε έχουν φιμωθεί είτε έχουν τεθεί στο περιθώριο. Ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί παραμένει σε κατ’ οίκον περιορισμό επί 15 χρόνια, ο Μοχάμαντ Χαταμί τελεί υπό πλήρη απαγόρευση δημόσιας παρουσίας, ενώ ο Χασάν Ρουχανί αποκλείστηκε ακόμη και από τη Συνέλευση των Ειδικών, των 88 κληρικών που εκλέγουν τον επόμενο θρησκευτικό ηγέτη.

Η Washington Post συμπληρώνει αυτήν την εικόνα περιγράφοντας το καθεστώς ως «ζόμπι»: στερείται, γράφει, ζωντανής ιδεολογίας, κοινωνικής νομιμοποίησης και οικονομικής δυναμικής. Ο ίδιος ο Χαμενεΐ, 86 ετών πλέον, εμφανίζεται ταυτόχρονα εύθραυστος και άκαμπτος, ένα ζωντανό σύμβολο της συνολικής εξάντλησης του συστήματος. Η απουσία ξεκάθαρου διαδόχου, μετά και τον θάνατο του προέδρου Ιμπραίμ Ραϊσί το 2024, εντείνει την αβεβαιότητα και την εσωτερική παράλυση. Παράλληλα, έχει διαβρωθεί και η κοινωνική βάση του καθεστώτος.

Οπως γράφει το Atlantic, οι έμποροι των παζαριών, πυλώνας της επανάστασης του 1979, έχουν εκτοπιστεί από ένα στρατιωτικο-οικονομικό σύμπλεγμα που δημιουργήθηκε γύρω από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Το κράτος μοιάζει πλέον με «μια συλλογή ανταγωνιστικών μαφιών», όπου η πίστη δεν ανήκει ούτε στο έθνος ούτε στη θρησκεία, αλλά στον προσωπικό πλουτισμό.

Αυτή η πραγματικότητα τροφοδοτεί την κοινωνική οργή, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με την κραυγαλέα υποκρισία: αξιωματούχοι που επιβάλλουν τη μαντίλα, ενώ οι κόρες τους ζουν ελεύθερα στη Δύση· μια χώρα που κυριολεκτικά διψάει, ενώ μια «μαφία του νερού» αποκομίζει κέρδη.

Οι διαδηλώσεις των τελευταίων ετών, και ιδιαίτερα εκείνες που ακολούθησαν τον θάνατο της Μάχσα Αμίνι το 2022, αποκάλυψαν τη δυνατότητα μαζικής κινητοποίησης του πληθυσμού. Οπως θυμίζει η Washington Post, τότε σκοτώθηκαν πάνω από 550 άτομα και συνελήφθησαν περισσότεροι από 22.000. Οι ταραχές και οι διαμαρτυρίες κατεστάλησαν.

Και όμως, τρία χρόνια αργότερα, ένα νέο, κατά βάση ακέφαλο κίνημα επιστρέφει, πιο διασπαρμένο γεωγραφικά και κοινωνικά, αλλά εξίσου επίμονο. Αυτό που διαφοροποιεί τη σημερινή φάση είναι, κατά το Atlantic, η εμφάνιση ενός ευρύτερου, ενοποιητικού αφηγήματος.

Το παλιό πανισλαμικό όραμα έχει αντικατασταθεί από τον εθνικισμό. Τα συνθήματα «Θάνατος στην Αμερική» και «Θάνατος στο Ισραήλ» δίνουν τη θέση τους στο «Ζήτω το Ιράν» και στο «Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος, η ζωή μου μόνο για το Ιράν». Πρόκειται για μια συνολική απόρριψη των περιφερειακών φιλοδοξιών του καθεστώτος και μια απαίτηση για «μια κανονική ζωή», μακριά από κρατικό πατερναλισμό και θρησκευτικό έλεγχο.

Σε αυτό το πλαίσιο επανεμφανίζεται και το πρόσωπο του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου σάχη. Οπως σημειώνουν και τα δύο ΜΜΕ, η υποστήριξή του δίνει στο κίνημα έναν πιο συντηρητικό, περσικό εθνικιστικό τόνο, κάτι που θυμίζει, κατά τη Washington Post, ένα ιρανικό «MIGA moment».

Ωστόσο, το Atlantic επισημαίνει τα όρια αυτής της δυναμικής: η εξορία, η απουσία οργανωμένου μηχανισμού στο εσωτερικό και η ασάφεια γύρω από το μελλοντικό πολίτευμα δυσκολεύουν τη συσπείρωση των απογοητευμένων ελίτ πέριξ του Παχλαβί.

Ο τελευταίος, αλλά καθοριστικός παράγοντας είναι το διεθνές περιβάλλον. Εδώ οι αναλύσεις συγκλίνουν απολύτως. Η Washington Post υπογραμμίζει ότι το Ιράν δεν κατάφερε να προστατεύσει ούτε τους συμμάχους του, τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ και τον Ασαντ, αλλά ούτε και τον ίδιο του τον εαυτό από την ισραηλινή στρατιωτική πίεση.

Το Atlantic μιλά για ένα καθεστώς στρατηγικά «γυμνό», με άδειο ταμείο και απροστάτευτο ουρανό. Οι περιφερειακοί σύμμαχοι έχουν ηττηθεί ή ανατραπεί, η Ρωσία είναι απορροφημένη στην Ουκρανία, η Κίνα λειτουργεί ως αδιάφορος εταίρος, ενώ οι ΗΠΑ, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, έχουν καταστήσει σαφές ότι μια μαζική σφαγή διαδηλωτών θα έχει πολύ σκληρές συνέπειες για το καθεστώς της Τεχεράνης.

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πότε και πώς ξεσπούν οι επαναστάσεις. Ομως, όπως καταλήγουν τόσο η Washington Post όσο και το Atlantic, όταν η οικονομική κατάρρευση, η απομόνωση των ελίτ, η λαϊκή οργή, το κοινό αφήγημα και το ευνοϊκό διεθνές περιβάλλον συμπίπτουν, τα συστήματα παύουν να αυτορρυθμίζονται.

Το ιρανικό καθεστώς μπορεί ακόμη να σκοτώνει για να επιβιώσει. Ομως η βία, όσο αποτελεσματική κι αν είναι βραχυπρόθεσμα, δύσκολα μπορεί να επαναφέρει τον σφυγμό σε ένα σώμα που μοιάζει ήδη πολιτικά νεκρό.

Πηγή: Protagon.gr