Αναθέσεις χωρίς κριτήρια, χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς έκπτωση, ενώ είναι σύνηθες το φαινόμενο οι αναθέτοντες φορείς να εξαντλούν τα ανώτατα όρια που προβλέπει ο νόμος, χωρίς να αιτιολογούν τις επιλογές τους. Τιμολογούν τις υπηρεσίες και τις προμήθειες με βάση το όριο των απευθείας ανάθεσης και όχι με την αξία τους
του Νίκου Παρίκου
Σωρεία παραβάσεων στις δημόσιες συμβάσεις διαπιστώνει το Ελεγκτικό Συνέδριο στην έκθεση «Απολογισμός και Ισολογισμός του Κράτους» για το 2024, που δόθηκε στην δημοσιότητα στα τέλη του 2025. Η νέα ετήσια έκθεση αποκαλύπτει ένα εκτεταμένο και επαναλαμβανόμενο φαινόμενο καταστρατήγησης των κανόνων στις δημόσιες συμβάσεις.
- Το 2024 έγιναν 246.148 συμβάσεις από 1.961 φορείς του δημοσίου. Οι 188.770 ήταν απευθείας αναθέσεις. Από 1.054 ΟΤΑ έγιναν συνολικά 98.633 συμβάσεις. Οι Απευθείας αναθέσεις ανήλθαν στις 81.596. Ποσοστό δηλαδή 82.72%
- 515 ήταν οι συμβάσεις που έγιναν από φορείς εκτός ΟΤΑ. Οι απευθείας αναθέσεις ανήλθαν στις 107.208. Ποσοστό 72,65%
- Από τις 15.777 συμβάσεις που ελέγχθηκαν από το ΕλγκΣ, συνολικής αξίας 4,6 δισ. ευρώ, σχεδόν το 82% (12.856) πραγματοποιήθηκαν μέσω απευθείας αναθέσεων, ενώ σε 78 περιπτώσεις εφαρμόστηκε καταργημένη διαδικασία συνοπτικού διαγωνισμού, ακόμη και μετά το 2021, από μεγάλα υπουργεία.
Απευθείας Αναθέσεις – Το πώς και το γιατί των συμβάσεων αυτού του τύπου
Αναθέσεις χωρίς κριτήρια, χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς έκπτωση, ενώ είναι σύνηθες το φαινόμενο οι αναθέτοντες φορείς να εξαντλούν τα ανώτατα όρια που προβλέπει ο νόμος, χωρίς να αιτιολογούν τις επιλογές τους.
Οι αριθμοί του Κεντρικού Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων λένε τη μισή αλήθεια. Η άλλη μισή κρύβεται στη δομή τους. Στο δεκάμηνο Ιανουαρίου–Οκτωβρίου 2025 υπεγράφησαν πάνω από 209.000 συμβάσεις, περισσότερες από πέρυσι, αλλά με χαμηλότερη συνολική αξία. Με απλά λόγια: πολλά μικρά, λίγα βαριά.
Οι απευθείας αναθέσεις παραμένουν ο μεγάλος πρωταγωνιστής: 161.000 συμβάσεις, δηλαδή σχεδόν 8 στις 10, με αξία άνω των 2,2 δισ. ευρώ. Παρά τις συνεχείς παραινέσεις από το υπουργείο Ανάπτυξης, την ΕΑΔΗΣΥ και το Ελεγκτικό Συνέδριο, το «κουμπί» της απευθείας εξακολουθεί να πατιέται μαζικά.
Το 82% των συμβάσεων με απευθείας αναθέσεις αποτυπώνει μια παγιωμένη πρακτική καταστρατήγησης κανόνων, με σοβαρούς κινδύνους για τη διαφάνεια και τα δημόσια οικονομικά
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το πρώτο τετράμηνο του 2024 υπογράφηκαν συνολικά 67.804 συμβάσεις συνολικού ποσού 6,25 δις ευρώ. Οι συμβάσεις ανατέθηκαν από 1.616 αναθέτουσες αρχές (κάθε φορέας υπέγραψε περισσότερες από μία συμβάσεις), ενώ τα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που ανέλαβαν κάποια από τις συμβάσεις αυτές, ανήλθαν σε 22.864.
Επί των 67.804 συμβάσεων, οι 49.135 ή το 72% του συνόλου, έγιναν με τη μέθοδο των απ’ ευθείας αναθέσεων.
Υπενθυμίζεται, δε, ότι το 2023, από το σύνολο 252.799 συμβάσεων, που υπογράφηκαν, οι 184.757 ή το 73%, δόθηκαν με απευθείας ανάθεση!
Το συνολικό ποσό που διατέθηκε για τις συμβάσεις με απευθείας ανάθεση ανήλθε σε 796,7 εκατ. ευρώ.
Σημειώνεται, δε, ότι η διαδικασία της απευθείας ανάθεσης ενισχύθηκε από την κυβέρνηση, με την αύξηση του ορίου από 20.000 σε 30.000 ευρώ, ποσό μέχρι το οποίο μπορεί να δίδεται ένα έργο με απευθείας ανάθεση χωρίς κανέναν διαγωνισμό.
Επίσης, στις περισσότερες των περιπτώσεων, ένα έργο με προϋπολογισμό 70.000 ή 100.000 ευρώ, «κόβεται» σε κομμάτια έως του ποσού των 30.000 ευρώ και δίδεται με απευθείας ανάθεση, προφανώς σε ημετέρους, γνωστούς και φίλους.
Οι απευθείας αναθέσεις δημοσίων συμβάσεων ή οι αναθέσεις ύστερα από σύντομη διαδικασία διαπραγμάτευσης συνιστούν εξαιρετικές διαδικασίες, με τις οποίες οι αναθέτουσες αρχές συνάπτουν τη σύμβαση με οικονομικό φορέα της επιλογής τους χωρίς τήρηση εκ των προτέρων δημοσιότητας, κατά παρέκκλιση του θεμελιώδους κανόνα του δικαίου των δημοσίων συβάσεων που είναι η διενέργεια διαγωνισμού. Επιτρέπονται μόνο στις περιπτώσεις που ρητώς προβλέπονται στον νόμο, όπως όταν πρόκειται να συναφθούν συμβάσεις μικρής αξίας χωρίς το βάρος δυσανάλογων διατυπώσεων και διαδικασιών ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις επειγουσών και απρόβλεπτων αναγκών που απαιτούν άμεσες ενέργειες χωρίς τις χρονοβόρες διαδικασίες του δημόσιου διαγωνισμού ή της δικαστικής διαμάχης που τυχόν ακολουθήσει.
Τα στοιχεία που δείχνουν το αριθμητικό «ρολόι» των δήμων
Σύμφωνα με στοιχεία του Κεντρικού Ηλεκτρονικού Μητρώου Δημοσίων Συμβάσεων (ΚΗΜΔΗΣ) δήμοι σύναψαν κατά μέσο όρο 324 συμβάσεις υπηρεσιών και προμηθειών εκ των οποίων ποσοστό 86,95% δηλαδή 281 συμβάσεις με απευθείας ανάθεση.
Αρκετοί δήμοι με αριθμό συμβάσεων υπηρεσιών και προμηθειών, σε ετήσια βάση ακόμη και περισσότερων από 1.000, έχουν ένα ποσοστό απευθείας αναθέσεων που φθάνει το 60%, ποσοστό τρομακτικό για την διαφάνεια της διαχείρισης του δημοτικού και δημοσίου χρήματος, αν και υπάρχει ένας πολύ μεγάλος αριθμός δήμων με ποσοστά απευθείας αναθέσεων άνω του 90%. Στην γενική χρηματοοικονομική κατάσταση, στοιχεία δείχνουν ότι οι τελευταίοι δεν παρουσιάζουν καμία ιδιαίτερη παραγωγικότητα σε σχέση με αυτούς που έχουν συμβάσεις απευθείας αναθέσεων με χαμηλά ποσοστά επί του συνόλου.
Παραγωγικότητα και τύπος συμβάσεων
Το πρώτο συμπέρασμα από τα ποιο πάνω στοιχεία, είναι ότι η επιλογή από τις των δημοτικές διοικήσεις της απλουστευμένης διαδικασίας των απευθείας αναθέσεων δεν κάνει πιο παραγωγικούς τους δήμους.
Το δεύτερο είναι ότι ο μαγικός αριθμός των 29.999 ευρώ είναι ο αριθμός που παρουσιάζει την μεγαλύτερη συχνότητα των απευθείας αναθέσεων. Αυτό δείχνει ότι οι υπηρεσίες δεν τιμολογούνται με βάση την αξία τους, αλλά με βάση το όριο των απευθείας ανάθεσης. Με απλά λόγια οι συμβάσεις αυτού του τύπου, δηλαδή αυτές που συνάπτονται με «Απευθείας Ανάθεση» περιλαμβάνουν ότι χωράει στο καθορισμένο χρηματικό όριο των αναθέσεων και όχι τις απαιτούμενες ενέργειες για να λάβει ένας δήμος μια ολοκληρωμένη υπηρεσία ή το σύνολο της αναγκαίας προμήθειας…
Καμία διαπραγμάτευση – μικρές οι εκπτώσεις
Σύμφωνα με το Ελεγκτικό Συνέδριο, στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν αποδεικνύεται ότι οι φορείς διαπραγματεύονται το τίμημα με τον ανάδοχο που επιλέχθηκε. Ταυτοχρόνως παρατηρείται ότι το ποσοστό έκπτωσης σε σχέση με την προϋπολογιζόμενη δαπάνη είναι ιδιαίτερα χαμηλό. Μάλιστα, όταν καλείται ένας μόνος ανάδοχος το προσφερόμενο ποσοστό έκπτωσης είναι είτε μηδενικό είτε περί το 1%. Σε κάθε περίπτωση, το ποσοστό είναι πολύ χαμηλότερο σε σχέση με αυτό που επιτυγχάνεται στις διαγωνιστικές διαδικασίες.
Εξαντλώντας το όριο μέχρι τελευταίας… δεκάρας
Με τον ν. 4782/2021 το ανώτατο όριο της εκτιμώμενης δαπάνης μέχρι του οποίου μπορεί να συναφθεί σύμβαση με απευθείας ανάθεση αυξήθηκε (από 1.6.2021) από 20.000 ευρώ σε 30.000 ευρώ για τις συμβάσεις προμηθειών και γενικών υπηρεσιών και σε 60.000 ευρώ για τις δημόσιες συμβάσεις έργων ή κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών, καθώς και έργων Τεχνολογίας Πληροφορικής και Επικοινωνιών. Χαρακτηριστικό είναι ότι μετά την αύξηση του ποσοτικού ορίου των απευθείας αναθέσεων που επήλθε από 1.6.2021 με τον ν. 4782/2021, ελεγχόμενοι φορείς συνήψαν για την κάλυψη των ίδιων αναγκών νέες συμβάσεις μέχρι του ποσού του νέου ορίου.
Το «επείγον και το απρόβλεπτο»
Στις περισσότερες των περιπτώσεων, οι αναθέτουσες αρχές, -δημόσιοι φορείς, Δήμοι και θυγατρικά τους σχήματα-, ταυτίζουν το «επείγον με το απρόβλεπτο». Στις περιπτώσεις που γίνεται επίκληση της διάταξης η αντιμετώπιση της ανάγκης έχει πράγματι καταστεί επείγουσα, χωρίς όμως να αποδεικνύεται ότι ήταν και απρόβλεπτη ή και το αντίστροφο. Κατά τον έλεγχο διαπιστώθηκε ότι μεγάλο μέρος των αναθέσεων με τη διαδικασία του κατεπείγοντος μπορούσαν να προβλεφθούν και να συμπεριληφθούν στον τακτικό προγραμματισμό του φορέα και να ανατεθούν μέσω των νόμιμων προβλεπόμενων διαγωνιστικών διαδικασιών (ανοικτός ή κλειστός διαγωνισμός).
Όποιος θέλει …. Κάνει ότι θέλει…
Στην πλειονότητα των συμβάσεων με απευθείας αναθέσεις, αν και οι φορείς ισχυρίζονται ότι διενεργούν έρευνα αγοράς, ο ισχυρισμός αυτός – σύμφωνα με έκθεση του Ελεγκτικού- δεν μπορεί να επαληθευτεί καθόσον τέτοια στοιχεία δεν υπάρχουν. Δεν προσκομίζονται καν συγκριτικά οικονομικά στοιχεία.
Στην πράξη εντοπίστηκαν και περιπτώσεις στις οποίες στάδια ακόμα και της απλοποιημένης διαδικασίας παραλείπονται. Διαπιστώθηκε από τα στελέχη του Ελεγκτικού Συνεδρίου ότι σε ορισμένους δήμους, ο δήμαρχος μόνος του λαμβάνει τις αποφάσεις και ασκεί, ή και επεμβαίνει στην άσκηση των ουσιαστικών αρμοδιοτήτων των διοικητικών υπηρεσιών. Υποβάλλει το πρωτογενές αίτημα προς την οικονομική υπηρεσία προκειμένου να εκδοθεί απόφαση ανάληψης υποχρέωσης, υποκαθιστώντας τις υπηρεσίες οι οποίες έχουν τη σχετική αρμοδιότητα ή αναθέτει μελέτες σε εξωτερικούς συνεργάτες παρακάμπτοντας την τεχνική υπηρεσία!
Ακόμη, αντιρρήσεις μπορεί να εκφράζονται στο πλαίσιο λειτουργίας των συλλογικών οργάνων του φορέα π.χ. από την αντιπολίτευση στην Δημοτική Επιτροπή των δήμων, αλλά δεν καταγράφονται ή ότι δεν απαντώνται ειδικώς στην τελική απόφαση!
Υπήρξαν περιπτώσεις όπως το φαινόμενο πολλών αναθέσεων με ομοειδές αντικείμενο στον ίδιο ανάδοχο, το συνολικό ποσό των οποίων υπερβαίνει τις 300.000 ευρώ. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να παρακάμπτεται με αυτόν τον τρόπο ο προσυμβατικός έλεγχος στον οποίο θα υπήγετο η σύμβαση αν γινόταν ενιαία ανάθεση του συνόλου των εργασιών.
Επιπλέον, εντοπίσθηκαν περιπτώσεις που το επιφορτισμένο με την προπαρασκευή, σύναψη και εκτέλεση των δημόσιων συμβάσεων προσωπικό είτε είναι αναρμόδιο είτε δεν διαθέτει την απαιτούμενη κατάρτιση, εμπειρία και εξειδίκευση. Για παράδειγμα σε σύμβαση παροχής υπηρεσιών για «την παρακολούθηση της διαδικασίας τήρησης των μέτρων προστασίας της Δημόσιας Υγείας σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 4830/2021» η σύνταξη «τεχνικών εκθέσεων» έγινε από τη Διεύθυνση Διεθνών και Δημοσίων Σχέσεων του φορέα, μελέτη για την «προμήθεια τεσσάρων πύργων ναυαγοσώστη» έχει συνταχθεί από υπάλληλο κατηγορίας ΔΕ επόπτη καθαριότητας!
Η προηγούμενη «καλή συνεργασία» χαρακτηρίζεται «καταλληλότητα» ως «διαβατήριο» επιλογής του Προμηθευτή!!!
Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του Ε.Σ., η προηγούμενη «καλή συνεργασία» δεν σημαίνει ότι η καταλληλότητα δεν πρέπει να επανεξετάζεται κάθε φορά ούτε ότι αποκλείεται να εμφανιστούν στην αγορά και άλλοι οικονομικοί φορείς εξίσου ή και περισσότερο κατάλληλοι. Ενδεικτικό παράδειγμα το ακόλουθο: Κατά το χρονικό διάστημα από 2.4.2021 έως 27.5.2021 ανατέθηκαν στον ίδιο ανάδοχο 20 συμβάσεις, συνολικής συμβατικής αξίας ευρώ 119.964,77 χωρίς φπα. Οι 15 αφορούσαν επιμερισμένο το αντικείμενο «Υπηρεσίες διαχείρισης ΧΥΤΑ», συνολικού ποσού 76.934,32 €, καθώς και 4 ήσσονος αξίας, ενώ οι υπόλοιπες 5 αφορούσαν επιμερισμένο το αντικείμενο «Υπηρεσίες διαχείρισης ΚΔΑΥ», συνολικού ποσού 43.030,45 €. Οι ως άνω υπηρεσίες ανατίθεντο και στο παρελθόν στον συγκεκριμένο ανάδοχο. Συνολικά από το 2018 έως το 2021 ανατέθηκαν 83 υπηρεσίες στον ίδιο ανάδοχο, 61 για τη λειτουργία του ΧΥΤΑ και 22 για τη λειτουργία του ΚΔΑΥ, συνολικής συμβατικής αξίας 927.216,87 €.
Κατάτμηση… σε μικρότερες συμβάσεις…
Δήμος προέβη σε απευθείας ανάθεση 14 έργων με τίτλο «Κατασκευή δικτύου ύδρευσης» σε 14 διαφορετικούς οικισμούς του, συνολικού ποσού 400.360,63 € σε 3 αναδόχους. Και οι 14 συμβάσεις υπεγράφησαν το ίδιο διάστημα, ήτοι από 21 έως 24 Δεκεμβρίου 2021 και με πολύ μικρές εκπτώσεις, της τάξεως από 0 έως 2%. Σε αντίστοιχη σύμβαση του αμέσως προηγούμενου έτους με τίτλο «Επισκευή δικτύου ύδρευσης Δ.Ε. (…) προϋπολογισθείσας δαπάνης 488.000,00 ευρώ χωρίς ΦΠΑ, για την οποία διενεργήθηκε διαγωνισμός η έκπτωση που προσφέρθηκε ανήλθε σε 61%.
Αποκλίσεις προϋπολογισμού έργων ή υπηρεσιών
Ορισμένες περιπτώσεις ανάθεσης συντήρησης σε αναδόχους δεν προσδιορίζουν επακριβώς το αντικείμενο, ενώ πολλές φορές δεν παραδίδονται εγχειρίδια ή εκτιμήσεις δαπάνης. Η εκτίμηση ετήσιου κόστους γίνεται εμπειρικά, με συχνές αποκλίσεις από τον προϋπολογισμό, όπως στην περίπτωση σχολικών κτιρίων με ανάγκες 4.000.000 ευρώ και διαθέσιμες πιστώσεις μόλις 170.000 ευρώ.
Στο δια ταύτα
Σύμφωνα με το ΕλγκΣυν, διαπιστώθηκαν από τον έλεγχο τα εξής:
- Οι δημόσιοι φορείς δεν προγραμματίζουν εγκαίρως και ορθολογικά την κάλυψη των αναγκών τους. Προσαρμόζουν τις ανάγκες τους στο όριο των απευθείας αναθέσεων καλύπτοντας αυτές αποσπασματικά και προβαίνοντας σε κατατμήσεις.
- Δεν αιτιολογείται επαρκώς ο απρόβλεπτος και επείγων χαρακτήρας των αναγκών που καλύπτονται με προσφυγή στη διαδικασία με διαπραγμάτευση. Οι αναθέτοντες φορείς ταυτίζουν το «απρόβλεπτο» με το «επείγον».
- Σημαντικά περιθώρια ενίσχυσης υφίστανται στην ουσιαστική συμμετοχή των διοικητικών υπηρεσιών του φορέα κατά τη διαδικασία που προηγείται της τελικής απόφασης ώστε να μην δημιουργούνται υπόνοιες αυθαιρεσίας και αδιαφάνειας.
- Σε πολλές περιπτώσεις δεν καθορίζεται με σαφήνεια το αντικείμενο της σύμβασης ούτε προκύπτει ο τρόπος υπολογισμού της εκτιμώμενης δαπάνης. Δεν αποδεικνύεται προηγούμενη έρευνα αγοράς.
- Δεν παρέχονται εχέγγυα διαφάνειας ως προς την επιλογή του αναδόχου και τον καθορισμό του τιμήματος ιδίως όταν διενεργούνται επανειλημμένες αναθέσεις στον ίδιο ανάδοχο. Δεν υφίστανται προκαθορισμένα και επομένως επαληθεύσιμα κριτήρια επιλογής όσων καλούνται να υποβάλουν προσφορά. Δεν γίνεται διαπραγμάτευση του τιμήματος. Προσφέρονται χαμηλά έως μηδενικά ποσοστά έκπτωσης. Συστήματα ηλεκτρονικής αγοράς δεν εφαρμόζονται ευρέως.
- Το υψηλότερο ποσοστό απευθείας αναθέσεων παρατηρήθηκε στα νοσοκομεία. Μικρό ποσοστό των συμβάσεών τους ανατίθεται μέσω διαγωνιστικών διαδικασιών λόγω χρόνιων συστημικών αδυναμιών σε συνδυασμό με τις επιτακτικές ανάγκες προμήθειας φαρμάκων και λοιπών αναλωσίμων. Προσφυγή σε νομιμοποιητικές διατάξεις.
- Οι δημόσιοι φορείς δεν διαθέτουν σύστημα αξιολόγησης των καταγγελιών και αξιοποίησης αυτών για τη βελτίωση της ακεραιότητας της διαδικασίας των απευθείας αναθέσεων.
————————
Δείτε ακόμη
